Tác giả Giang Thanh Bình trong vườn đào ở Hà Giang (Tuyên Quang)

Ở độ cao gần 1.470 mét so với mực nước biển, bản làng của người Lô Lô lặng lẽ ẩn mình giữa những dãy núi đá tai mèo xám bạc. Vẻ mộc mạc, nguyên sơ ấy đã tạo nên một điểm sáng đặc biệt trong bức tranh phát triển du lịch cộng đồng trên cao nguyên đá.

Trước đây, cuộc sống của người Lô Lô nơi miền biên viễn chủ yếu gắn với nương ngô, những đàn gia súc nhỏ bé quanh nhà. Đất ít, đá nhiều, nên từng hạt ngô gieo xuống đều được nâng niu với niềm hy vọng. Người dân cần mẫn canh tác, chăn nuôi nhỏ lẻ, cuộc sống chủ yếu tự cung tự cấp qua ngày. Việc tiếp cận và thụ hưởng các dịch vụ xã hội cơ bản đều hạn chế.

Mỗi buổi sớm khói bếp vương nhẹ trên những mái nhà trình tường, chiều xuống trẻ con gọi nhau í ới bên hàng rào đá. Bản làng khi ấy gần như khép kín, bình dị, ít dấu chân người lạ. Tuy nhiên, trong bối cảnh định hướng phát triển du lịch cộng đồng, Lô Lô Chải từng bước mở ra nhiều thay đổi đáng chú ý. Cùng với sự phát triển của du lịch, đời sống của người dân trong bản cũng dần có nhiều chuyển biến.

Một góc nhỏ ở Lô Lô Chải. 

Người Lô Lô bắt đầu mở cửa chính căn nhà của mình để đón khách phương xa, những ngôi nhà trình tường xưa cũ được sửa sang, bổ sung một số hạng mục cần thiết nhằm đáp ứng sinh hoạt và phục vụ lưu trú. Phòng nghỉ được sắp xếp gọn gàng, nhà vệ sinh khép kín đưa vào sử dụng, ánh đèn vàng ấm áp thắp lên trong không gian vốn chỉ quen với khói bếp và ánh lửa bập bùng.

Các tiện nghi đều được tính toán ở mức vừa đủ, không lấn át không gian truyền thống, tôn trọng cấu trúc làng bản và địa hình tự nhiên. Trong ngôi nhà còn trưng bày nhạc cụ, khung cửi, trang phục dân tộc, để du khách ở cùng, ăn cùng và sống cùng người bản địa. Nhờ vậy du khách khi lưu lại vẫn cảm nhận rõ hơi ấm của bản làng và nhịp sống chậm rãi của người dân nơi đây, nghe những câu chuyện đời thường tạo cảm giác gần gũi, an yên.

Trong chính những ngôi nhà cũ, nơi phong tục được tiếp nối trong một dòng chảy mới, du lịch ở Lô Lô Chải bắt nguồn từ đời sống và quay trở lại nuôi dưỡng đời sống tạo vòng tròn phát triển bền vững.

Bước chân vào bản, ta cảm nhận mọi thứ đều mang vẻ nguyên sơ. Ngay từ lối vào kiến trúc đặc trưng của người Lô Lô đã hiện ra rõ nét mộc mạc cuốn hút. Giữa những nếp nhà bình dị, con đường lát đá uốn lượn nối liền từng góc nhỏ của bản, khi lên cao, lúc thoai thoải dẫn tôi theo những lối nhỏ quanh co. Mỗi độ xuân về, hoa đào hồng thắm nở rộ khắp bản làng, xen giữa là sắc vàng rực rỡ của hoa cải. Những sắc hoa trải dài theo từng con ngõ nhỏ tạo khung cảnh dịu dàng, đầy chất thơ. Mùa thu đến, hoa tam giác mạch tím biếc phủ đầy con đường mòn, len lỏi bên triền đá và nương rẫy khiến cả không gian bừng sắc màu như giữa miền cổ tích ở cao nguyên đá. Tổng thể Lô Lô Chải giữ được sự đồng nhất từ cấu trúc, cảnh quan và địa hình nâng đỡ lẫn nhau tạo thành bức tranh hài hòa.

Dấu ấn đậm nét nhất trong sinh hoạt của người Lô Lô nằm ở những căn nhà trình tường được đắp bằng đất cùng mái ngói âm dương phủ rêu, đây là nét văn hóa độc đáo còn tồn tại và phát triển đến bây giờ của một số đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao Tây Bắc. Nhiều ngôi nhà có tuổi đời từ vài chục năm đến gần 200 năm, trở thành chứng nhân cho lịch sử và nếp sống lâu đời của đồng bào nơi đây.

Những nếp nhà trình tường mái âm dương ở Lô Lô Chải. Ảnh sưu tầm

Từ năm 2011, khi du lịch cộng đồng bắt đầu phát triển, các hộ gia đình trong thôn đã cải tạo và gìn giữ những ngôi nhà cổ để đón khách. Trong tổng số 37 ngôi nhà cổ của bản hiện có 28 ngôi nhà được sử dụng làm homestay phục vụ du khách trải nghiệm cuộc sống bản địa, góp phần bảo tồn kiến trúc truyền thống tạo sinh kế cho người dân.

Những ngôi nhà trình tường thường bố cục ba gian, dựng nên từ những vật liệu gần gũi với núi rừng: gỗ, đá và đất sét, đất thịt, có diện tích vừa phải, được người vùng cao lựa chọn kỹ lưỡng nện chặt từng lớp dựng thành những bức tường dày, vững chắc xếp sát nhau, khung gỗ thô mộc in dấu bàn tay người thợ, tất cả hòa quyện thành gam màu vàng trầm ấm giữa cao nguyên. Bao quanh nhà là bức tường rào đá cao khoảng hơn 1 mét xếp chồng lên nhau tưởng như ngẫu nhiên nhưng lại tuân theo một trật tự riêng. Đó không chỉ là ranh giới bảo vệ con người trước thú dữ nơi rừng sâu, mà còn là dấu ấn thẩm mỹ, là nét độc đáo riêng. Mùa hè, bước vào nhà là cảm giác mát lạnh dễ chịu, mùa đông không gian ấy lại giữ hơi ấm một cách tự nhiên như chiếc kén che chở cho đời sống con người.

Ngày nay bản làng mở cửa đón luồng gió mới, đón câu chuyện mới, trong khi vẫn giữ nguyên những giá trị xưa cũ. Mới đây, kiểu nhà này được giới nghiên cứu đánh giá cao, xem như một biểu tượng độc đáo trong kiến trúc của đồng bào Mông.

Trang phục lễ hội phong phú của phụ nữ Lô Lô Chải

Bên cạnh tiềm năng du lịch dồi dào từ vị trí đắc địa, việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa gồm ẩm thực, trang phục lễ hội phong phú cũng góp phần không nhỏ trong việc thu hút sự chú ý của du khách trong và ngoài nước. Những bộ váy truyền thống thổ cẩm được tạo nên bằng chính đôi bàn tay khéo léo, tỉ mỉ của những người phụ nữ trong bản, từ những chất liệu giản dị mà ý nghĩa: vải đỏ, vải xanh, vải trám, được ghép lại của từng miếng nhỏ, kiên nhẫn và cẩn thận như cách người ta xếp đá dựng nhà giữa cao nguyên.

Các mảnh vải hòa vào nhau tạo thành tổng thể rực rỡ, sống động. Trên nền vải ấy, những họa tiết được thêu hoàn toàn bằng tay, từng đường kim, mũi chỉ, từng mảng màu, những hình ảnh thân thuộc của bản làng lần lượt hiện lên để kể câu chuyện của núi rừng về nơi họ sinh ra và lớn lên. Trong trang phục của mình, người Lô Lô thường sử dụng các loại hoa văn hình cây ngô, hoa tam giác mạch, hàng rào đá hay con vật nuôi…tạo nên sự giản dị và đời thường, biểu trưng cho thiên nhiên, cho đất, nước, cho quê hương để làm đa dạng và phong phú thêm.

Ngoài ra trang phục của phụ nữ Lô Lô còn nổi bật bởi những chiếc khuy nhỏ được tạo hình rất độc đáo. Những chiếc khuy ấy được may thành một hàng dọc ngay ngắn trên mũ, dọc tay áo và cả trên thân áo. Chúng lấp lánh điểm xuyết trên bức tranh sắc màu của trang phục. Những chiếc khuy ấy tượng trưng cho sự gắn kết, tinh thần đoàn kết bền chặt của cộng đồng người Lô Lô. Vì thế khi nhìn vào bộ trang phục ta không chỉ thấy màu sắc hay hoa văn, mà còn thấy cả một nếp sống, một tâm hồn. Ở miền biên viễn người Lô Lô vẫn lặng lẽ gìn giữ bản sắc của mình, để từng sợi chỉ, từng chiếc khuy nhỏ vẫn kể tiếp câu chuyện về quê hương, về con người và về tình cộng đồng bền chặt như núi đá nơi Hà Giang.

Bộ quần áo truyền thống của phụ nữ Lô Lô Chải, dựa theo hoa văn và màu sắc trang trí trên tay áo, được chia làm hai loại. Với các cô gái tự tay làm trang phục thì chỉ được trang trí 3 lớp hoa văn trên tay áo. Nếu là áo cô dâu được nhà chồng tặng thì trên tay áo trang trí 4 lần các dải hoa văn. Hoa văn được ước lượng thành thước đo phẩm hạnh thể hiện sự tài giỏi, khéo léo, chu toàn của những người phụ nữ bên nhà chồng hay là của những người làm ra nó.

Ngày nay, khi cuộc sống đã đổi thay, trang phục truyền thống cũng được cách tân để phù hợp hơn với nhịp sống

Ngày nay, khi cuộc sống đã đổi thay, trang phục truyền thống cũng được cách tân để phù hợp hơn với nhịp sống. Một vài chi tiết được giản lược, chất liệu vải trở nên đa dạng hơn, màu sắc đôi khi tươi sáng và phong phú hơn, những mảng hoa văn ghép vải đặc trưng, những đường thêu mang hình bóng núi rừng, bản làng. Vì thế, mỗi khi nhìn thấy những phụ nữ Lô Lô bước đi trên con đường đá quanh co ở Đồng Văn, trong bộ trang phục rực rỡ mà vẫn mộc mạc ta cảm nhận: Văn hóa có thể chuyển mình theo thời gian, nhưng cội nguồn thì còn đó. Trang phục truyền thống, dù được đổi mới hay cách tân, vẫn là sợi chỉ nối quá khứ với hiện tại, giữ cho bản sắc của người Lô Lô nơi miền cực Bắc Tổ quốc luôn bền lâu và sống động.

Những bộ y phục truyền thống cũng là một phần phản ánh đời sống, sự gắn kết cộng đồng và tín ngưỡng của người Lô Lô. Khi cuộc sống ngày càng có nhiều sự hội nhập, giao lưu văn hóa, khi du lịch và kinh tế ở Hà Giang đang có những bước chuyển mình ấn tượng thì dân tộc Lô Lô vẫn gìn giữ nét đẹp và bản sắc văn hóa truyền thống của riêng họ. Lô Lô Chải hôm nay vẫn là một bản nhỏ giữa mây núi Lũng Cú, vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên sơ để mỗi bước chân đi qua sẽ mang theo cảm giác mới mẻ, thân quen như được trở về miền ký ức bình yên. Trong sự dung dị ấy, bản làng đã tìm ra con đường phát triển bền vững gắn du lịch với bảo tồn, lấy việc gìn giữ bản sắc làm nền tảng cho mọi đổi thay.

Lô Lô Chải nhắc ta giá trị đích thực của một điểm đến không nằm ở danh xưng, mà ở cách con người trân trọng, gìn giữ và sống trọn vẹn cùng di sản của chính mình. Sự nhất quán trong tư duy và hành động ấy đã giúp nơi đây vượt ra ngoài khuôn khổ của một điểm đến đẹp. Ngôi làng nơi địa đầu Tổ quốc trở thành hình mẫu về phát triển du lịch, được quốc tế ghi nhận. Bản Lô Lô Chải (xã Lũng Cú) vừa được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025”.

Giờ đây, những mái nhà trình tường rêu phong, những dải váy thổ cẩm rực rỡ, tiếng khèn gọi bạn vang vọng giữa núi rừng không chỉ là hình ảnh của Hà Giang mà còn là biểu tượng của du lịch cộng đồng Việt Nam trên bản đồ thế giới. Lô Chải ngày càng thu hút nhiều du khách chính vì họ biết đi lên từ những giá trị riêng của mình, bằng dấu ấn văn hóa riêng biệt. Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là đứng yên trong quá khứ, mà là mang tinh thần của quá khứ để bước tới tương lai. Du lịch không làm họ rời xa cội nguồn, mà giúp những căn nhà cũ tiếp tục được sống, được kể câu chuyện của mình theo một cách mới, một ngôi làng làm du lịch bằng văn hóa sống.

Theo vanvn.vn